Giấc mơ Mỹ có còn là giấc mơ?

Tôi thì nghĩ giấc mơ nào cũng nên được... cập nhật!

Tôi vừa ở Mỹ về sau 18 ngày & tôi có một câu hỏi mà tôi nghĩ rằng tôi sẽ không tìm cách trả lời nhanh

"AI có biết ôm không?"

Hôm tôi đưa con gái đến thăm trường đại học. Tôi hỏi giám đốc phòng sinh viên quốc tế tại Tennessee Tech một câu rất bình thường: trong thời đại AI bùng nổ, nên học gì. Ông không trả lời mà ông hỏi ngược lại tôi 3 câu:

"AI có biết ôm không? Robot nắm tay người, có truyền được hơi ấm không? AI có thật sự cảm nhận được nỗi đau của một người không?"

Tôi im lặng một lúc. Không phải vì không có câu trả lời, mà vì câu hỏi đó chạm đúng thứ tôi đang nghĩ suốt 18 ngày ở Mỹ (và có thể còn rất lâu nữa) mà chưa nói thành lời.

Tôi đi Mỹ để làm gì?

Thật ra mục đích chính của chuyến này đi không phải du lịch. Tôi đưa con gái thăm khoa Tâm lý học ở Tennessee Tech, chuẩn bị cho kế hoạch du học hai năm tới khi con tốt nghiệp lớp 12. Kết hợp thăm chị gái và 2 cháu sống tại bang Tennessee.

Từ Tennessee, chúng tôi đi Las Vegas, băng qua sa mạc Mojave, đến Los Angeles. Một hành trình bình thường. Nhưng tôi về với một câu hỏi không bình thường:

giấc mơ Mỹ có còn là giấc mơ?

Có 3 điều tôi nhìn thấy ở 3 nơi tôi qua

Thật ra tôi không đi tìm câu hỏi “giấc mơ Mỹ có còn là giấc mơ”. Nhưng nó lại tự tìm đến tôi, qua ba quan sát rời rạc mà ghép lại thì thành một bức tranh.

Thứ nhất. Ở Las Vegas, tôi gặp khá nhiều người vô gia cư. Nhiều hơn tôi tưởng, và thành thật mà nói, nhiều hơn hẳn những gì tôi thấy ở Sài Gòn. Tôi đứng đó hơi sững lại, vì cái hình dung về nước Mỹ trong đầu tôi dù đã từng nghe nói “có nhiều homeless” nhưng tôi không nghĩ nhiều đến thế. Trong khi đó 15 năm về trước tôi thấy cảnh này ở Sài Gòn rồi nhưng bây giờ thì lại không còn thấy. Khiến cho tôi có 1 suy nghĩ hơi thiên về sự so sánh!

Thứ hai. Ở California, tôi ghé thăm nhà vài người bạn. Nhà tính bằng triệu đô, đẹp theo đúng nghĩa tạp chí, ở trong một khu gọi là nhà giàu. Nhưng ai cũng… than. Chi phí sinh hoạt tăng, giá nhà tăng, công việc bấp bênh, cảm giác không chắc chắn. Và điều tôi để ý nhất không phải những lời than đó, mà là một thứ họ không nói ra: họ không có nhiều thời gian cho nhau, và gần như không có kết nối cộng đồng.

Thứ ba. Ở khu nhà chị gái tại Cookeville, Tennessee, không gian sống đẹp, bình yên, nhà sát rừng cây cối xanh mướt, yên tĩnh, sạch sẽ. Nhưng tôi quan sát mấy ngày liền và gần như không thấy hàng xóm. Họ lái xe ra khỏi garage, đi làm, về thì cũng chạy thẳng vào garage và lên nhà bằng cửa sau. Hết. Không gian tuyệt vời đến vậy mà họ không ra ngoài.

Ba cảnh khác nhau, ba bang khác nhau, nhưng cùng một sợi chỉ: vật chất đủ đầy, mà kết nối thì mỏng dần.

"Con kiệt sức rồi"

Câu chuyện làm tôi nghĩ nhiều nhất không phải từ người lạ, mà từ chính cháu trai tôi.

Cháu tốt nghiệp đại học ngành kỹ sư tự động hóa loại xuất sắc được đã một năm. Tôi hỏi cháu vì sao không chọn công việc đúng chuyên môn. Cháu nói không. Cháu chọn một công việc rất rất bình thường, làm gần nhà, lương thấp hơn nhiều so với ngành học.

Tôi hỏi tại sao. Cháu chỉ nói: "Con kiệt sức rồi."

Cháu kể bốn năm đại học áp lực đến mức không còn muốn cố gắng thêm cho một sự nghiệp lớn. Kế hoạch của cháu bây giờ là làm một công việc đủ sống, sống tối giản, tiết kiệm mua một căn hộ nhỏ, sống một mình. Lập gia đình thì cháu chưa nghĩ tới, và có lẽ sẽ không (tôi cảm nhận được khi nói chuyện)

Thật sự tôi hiểu, tôi thương & tôi không phán xét cháu. Tôi nhìn cháu và thấy một người trẻ đang sống giữa ba áp lực cùng lúc: AI đang thay thế dần đúng ngành cháu học, sự bất định về công việc ngày càng lớn, và lạm phát ăn mòn từng khoản lương.

Một thế hệ chọn rút lui có chiến lược, thay vì lao vào cuộc sống & phấn đấu hết sức trong xã hội Mỹ (điều tôi vẫn nghĩ là như vậy)

Câu hỏi của hai vị giáo sư

Tôi muốn quay lại câu hỏi mở đầu bài viết này.

Sau câu hỏi “AI có biết ôm không?” của ông giám đốc phòng sinh viên quốc tế, tôi tiếp tục sang gặp trưởng khoa Tâm lý học, vẫn mang câu hỏi cũ: thời AI nên học gì. Ông trả lời không chút do dự.

"Máy móc càng phát triển, con người càng gặp nhiều vấn đề tâm lý hơn."

Ông nói xã hội sẽ cần rất nhiều người hiểu tâm lý con người, không chỉ trong phòng trị liệu, mà trong tài chính, marketing, bán hàng, giáo dục, lãnh đạo tổ chức. Bất cứ nơi nào con người làm việc trực tiếp với con người.

Tôi có về và tra thêm số liệu, vì câu nói đó nó cứ ám tôi. Kết quả tôi tìm thấy, một phần ba người Mỹ nói họ cảm thấy cô đơn gần như mọi lúc. Tỷ lệ người có ít nhất sáu người bạn thân đã giảm từ 47% năm 1990 xuống còn 25% hiện nay. Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận sự cô đơn liên quan đến khoảng 871.000 ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu.

Số lượng ứng dụng AI đồng hành tăng 700% chỉ từ 2022 đến 2025. Nhưng một nghiên cứu thử nghiệm bốn tuần cho thấy người dùng AI đồng hành càng nhiều thì càng cô đơn hơn, càng ít giao tiếp thật ngoài đời.

Con số khớp với những gì tôi nhìn thấy ở California và Tennessee. Con người chúng ta hiện đang kết nối nhiều nhất lịch sử, mà cô đơn cũng nhiều nhất lịch sử.

Một khoảnh khắc đối lập, ở Los Angeles

Thú thật với bạn rằng ở chuyến đi này tôi hầu như có những những quan sát có vẻ như hơi nặng nề, nhưng có một buổi sáng làm tôi vui hẳn lên.

Chị gái dẫn vợ chồng tôi đến Porto's Bakery ở Los Angeles. Tiệm bánh này có một câu chuyện ra đời khá thú vị, đáng nhớ: bà Rosa Porto từng làm bánh bí mật tại nhà ở Cuba, thời doanh nghiệp tư nhân bị cấm. Sang California, không ai chịu thuê bà làm thợ bánh vì bà là phụ nữ, nên bà tự mở tiệm. Gần năm mươi năm sau, từ một căn bếp nhỏ, Porto's có sáu chi nhánh và đứng đầu danh sách quán ăn được yêu thích nhất nước Mỹ trên Yelp.

Tôi và bà xã đứng xếp hàng 30 phút để mua bánh, nhìn vào bên trong. Một bên là bếp mở, khách nhìn thấy từng chiếc bánh được nhào nặn ra đời. Một bên là không gian cà phê đông mà vẫn ấm, người ta nói chuyện thật, không nhìn điện thoại.

Tôi quay sang vợ, nói nửa đùa: "Đợt này về mình mở CHẠM Station cỡ một nửa như vầy thôi em ha." Hai vợ chồng cười, nhưng câu đó có thể không phải đùa hoàn toàn đâu nha!

Đó chính xác là mô hình tôi và vợ tôi đang mơ tới cho nửa sau cuộc đời. Một bên bếp bánh mở, nơi vợ tôi làm những chiếc bánh của ngay trước mắt khách hàng. Một bên không gian cà phê để người ta gặp nhau thật. Và nếu đúng mơ ước hơn nữa, trên lầu sẽ có chỗ dạy AI, dạy tài chính, dạy cách xây một công ty một người (OPC - One Preson Company). Không phải hội thảo lạnh lẽo, mà một cộng đồng nhỏ, cùng trao đổi, học cùng nhau thật.

Porto's mất gần năm mươi năm để đi từ căn bếp nhỏ đến biểu tượng. Chúng tôi đặt mục tiêu ba năm, để đi từ giấc mơ đến cửa tiệm đầu tiên ở một địa điểm mà gia đình tôi đang lên kế hoạch chuyển đến.

Tôi kể đoạn này không phải để khoe kế hoạch kinh doanh. Tôi kể vì nó là câu trả lời sống cho chính câu hỏi mà hai vị giáo sư đặt ra. Nếu máy móc càng phát triển, con người càng cần kết nối hơn, thì việc xây một nơi để kết nối không phải chuyện viển vông. Nó là nhu cầu thật, ngày càng lớn.

Tôi vẫn nuôi dưỡng một kế hoạch xây dựng mô hình Family 4.0 - ở đó cả nhà cùng sống và làm nghề phải dùng tay chân chạm vào để được kết nối với nhau thật. Nhưng song song theo đó vẫn học hỏi, cập nhật, ứng dụng AI vào công việc đời sống để giành lại thời gian cho nhau.

Family 4.0 - Một mô hình mới, một cách sống mới dành cho gia đình Việt Nam thế hệ 35–55 tuổi

Vậy giấc mơ Mỹ còn không?

Tôi không đến Mỹ để đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này. Nhưng sau mười tám ngày, tôi không thể không trả lời, ít nhất là cho riêng mình.

Giấc mơ Mỹ, theo cách người ta vẫn kể, là một người bình thường, làm một công việc bình thường, có thể mua nhà, thăng tiến, đổi đời cho cả gia đình. Tôi nghĩ phần đầu của giấc mơ đó vẫn còn. Người làm việc chăm chỉ, biết tiết kiệm, vẫn đủ sống, thậm chí dư.

Nhưng phần sau, phần đổi đời, phần thăng tiến vượt bậc chỉ nhờ một công việc bình thường, tôi nghĩ đã mờ đi rất nhiều so với 15-20 năm trước đây. Người vô gia cư nhiều hơn tôi tưởng. Người có nhà triệu đô cũng nhiều hơn tôi tưởng nhưng họ vẫn than không đủ. Người trẻ học giỏi, ra trường đúng ngành hot, lại chọn buông súng sớm vì kiệt sức.

Tôi không nói điều này để dội một gáo nước lạnh vào ai đang mơ về Mỹ. Tôi nói vì tôi nghĩ giấc mơ nào cũng cần cập nhật, không phải từ bỏ.

Cái còn nguyên vẹn, có lẽ còn nguyên vẹn hơn cả tiền bạc, là thứ hai vị giáo sư nói với tôi. Máy móc không biết ôm. Robot nắm tay không truyền được hơi ấm. Và càng nhiều màn hình, con người càng cần nhau hơn, không phải ít đi.

Tôi đưa con gái đi Mỹ để tìm hiểu một ngành học. Tôi về với một câu hỏi lớn hơn nhiều so với chuyện chọn trường. Câu hỏi đó, tôi nghĩ mình sẽ mang theo khá lâu nữa, và cũng không vội trả lời cho xong.

Bạn nghĩ sao? Nếu bạn cũng từng đi xa và mang về một câu hỏi tương tự, tôi rất muốn nghe.