Trụ cột số 3 của Family 4.0: "Các con ơi bố bị tai biến rồi" - và vợ chồng tôi tập hợp đội
Bài viết này thuộc series: "Xây gia đình phiên bản 4.0 từ gốc rễ" - Tài chính chung. Vì gia đình nhỏ là một đội, và một đội thì phải tập luyện trước trận đấu thật.
Ba tuần trước, 11 giờ 13 phút sáng. Tôi đang làm việc thì điện thoại rung.
Tin nhắn đến từ group chat gia đình lớn. Mẹ tôi gõ.
"Các con ơi bố bị tại biến rồi"
Tám từ. Sai chính tả. Không dấu chấm. Lúc đó mẹ không có thời gian để chấm câu.
Trong hai giờ sau đó, vợ chồng tôi ngồi xuống bàn. Bữa cơm trưa hôm đó không được dọn. Con gái lớn 16 tuổi đã đi học, hôm đó tôi cũng không đón con về nhà ăn trưa như thường lệ.
Vợ tôi hỏi câu đầu tiên. Không phải "Bố sao rồi?". Câu đó tôi đã hỏi em trai ở quê qua điện thoại 10 phút trước. Câu đầu tiên của vợ là:
"Mình có cần chuẩn bị 100 triệu trong 24 giờ không?"
Tôi nhìn vợ. Câu hỏi đó đúng. Nếu bố còn trong giờ vàng và phải can thiệp kỹ thuật cao, viện sẽ cần tiền cọc gần như ngay lập tức.
Và tôi trả lời được trong 5 giây.
Nhưng sau đó là 5 câu hỏi nhảy ra trong vòng hai tiếng, với 5 câu hỏi đó:
4 trả lời được trong 2 giờ. Một câu không.
Hai giờ đó, tôi cảm ơn 8 năm trước
Cách đây 8 năm, vợ chồng tôi ngồi xuống và bắt đầu một việc đơn giản đã thay đổi tất cả: cùng nhau viết kế hoạch tài chính chung của gia đình.
Quỹ chi tiêu hàng ngày, hàng tháng, hàng năm. Quỹ dự phòng khẩn cấp đủ cho gia đình sống 12 tháng nếu cả hai cùng mất việc. Danh mục đầu tư đa dạng tài sản: tiết kiệm, vàng, chứng khoán, Bitcoin, mỗi loại có lý do riêng.
Chúng tôi chưa có 1 file riêng, nhưng cả hai đều biết con số chính xác.
Nhờ vậy, 4 trong 5 câu hỏi hôm đó vợ chồng tôi trả lời trong 30 phút.
100 triệu trong 24 giờ nếu cần: rút từ quỹ dự phòng khẩn cấp, không phải vay nóng, không phải bán tài sản trong các danh mục đầu tư. Vé máy bay giờ chót: nằm trong khoản chi phí biến động hàng năm chúng tôi đã trừ sẵn. Phương án 6 tháng phục hồi chức năng cho bố: tôi mở Claude, gõ ước lượng, nhân lên, ra một con số mà cả hai không sợ…
Câu thứ 5 là câu duy nhất chúng tôi mù. Bố có bảo hiểm gì, mua năm nào, hợp đồng để ở đâu, mật khẩu app là gì.
Tôi không biết. Và đúng buổi sáng đó tôi nhận ra một điều khá lạnh người: kế hoạch tài chính chung 8 năm của vợ chồng tôi đã cover rất kỹ cho gia đình nhỏ. Nhưng chưa cover thế hệ trên & có thể là… thế hệ dưới nữa!!
Thế hệ bánh mì kẹp, phiên bản Việt
Có một số liệu không vui lắm: 51% người trung niên ở các nước phát triển đang gánh chi phí sống của con đã trưởng thành. 32% đang hỗ trợ tài chính cho cha mẹ già. Ở Việt Nam, tôi không có con số chính xác cho hai chỉ số đó, nhưng tôi biết bao nhiêu bạn bè cùng tuổi đang gánh cả hai chiều.
Cộng thêm lớp văn hóa Việt: anh em ruột không phải khái niệm "họ hàng xa". Khi bố mẹ ốm, vợ chồng tôi không ngồi quyết một mình. Phải bàn với chị, với các em trai ở quê. Phân vai. Phân tiền. Phân thời gian.
Đó là lớp thứ ba của bánh mì kẹp. Ít người viết về góc độ này.
Sáng bố nhập viện, tôi nhận ra mình đã chuẩn bị rất kỹ cho lớp 1 (con của tôi) và lớp 2 (vợ chồng). Lớp 3 (bố mẹ già + anh chị em), tôi bây giờ mới bắt đầu nghĩ tới.
Vì sao tôi bắt đầu chia sẻ tài chính với vợ 8 năm trước?
Trong bài Family 4.0 đầu series, tôi đã viết về 6 bệnh lý của gia đình thế hệ 3.0. Bệnh thứ 6 là cái tôi đau nhất:
"Một người gánh tất cả. Cô đơn giữa gia đình vì không ai nhìn thấy điều mình nhìn thấy."
Tôi đã suýt là người đó.
9 năm đầu cưới nhau, tài chính trong nhà tôi là việc của một người. Của tôi. Vợ tôi đủ thông minh để hiểu mọi khái niệm tài chính tôi đang giữ riêng trong đầu. Học giỏi hơn tôi suốt thời đại học. Bây giờ làm bánh đẹp hơn tôi từng có thể tưởng tượng. Cái thiếu khi đó là một lời mời ngồi xuống để nói chuyện về tài chính (những thứ tôi đã học được). Suốt 9 năm đầu, tôi đã không gửi lời mời đó.
Lý do tôi tự an ủi với chính mình nghe rất tử tế: "để vợ khỏi lo".
Lý do thật bên dưới là tôi ngại ngồi xuống nói chuyện dài. Tôi cứ nghĩ "cuối tuần". Cuối tuần thành cuối tháng. Cuối tháng thành "khi nào ổn ổn rồi nói".
Năm thứ 9 của hôn nhân, một sáng cà phê, tôi đọc một bài về "money imbalance" trong các cuộc ly hôn trung niên. 41% các cuộc ly hôn ở độ tuổi trung niên có nguồn gốc từ bất đồng tài chính, mà bất đồng tài chính thường bắt đầu từ bất đối xứng kiến thức tài chính. Tôi đọc xong, hơi giật mình, gọi vợ.
"Anh muốn em ngồi xuống. Mình cùng bàn kế hoạch tài chính ok không?"
Đó là khởi điểm của 8 năm tài chính chung. Cũng là khoảnh khắc tôi quyết định không để nhà mình trượt vào con đường "một người gánh tất cả".
Atul Gawande và câu chuyện của bố ông
Có một cuốn sách tôi đọc cách đây 2 năm.
Being Mortal của Atul Gawande. Ông là bác sĩ phẫu thuật tại Boston và là cây viết nổi tiếng của tờ The New Yorker. Cuốn sách viết về cái chết và những quyết định cuối đời. Tâm cuốn sách thực ra là về những cuộc trò chuyện mà gia đình tránh nói đến khi mọi thứ còn bình thường.
Chương 7 tên là "Hard Conversations". Gawande kể về chính bố mình, một bác sĩ ở Ohio, bị phát hiện khối u trong tủy sống. Cả gia đình họp lại. Và Gawande, dù bản thân là bác sĩ phẫu thuật, dù viết hàng trăm bài về y học, vẫn không biết phải mở đầu cuộc nói chuyện đó với bố mình thế nào.
Ông viết một câu:
"We need to remember that the things that we most want to talk about are also the things that are most difficult to talk about."
Tạm dịch: Những điều ta khao khát được nói nhất, cũng là những điều khó nói nhất.
Câu hỏi Gawande dùng để mở cuộc trò chuyện với bố, sau nhiều năm dạy bác sĩ trẻ, gói gọn trong một câu:
"What is most important to you?" - Điều gì là quan trọng nhất với bạn lúc này?
Tôi cũng tự đặt câ hỏi: Điều gì quan trọng nhất với bố? Với vợ? Với con?
Sau khi anh em trai tôi gọi báo bố đã qua giờ vàng, không can thiệp kỹ thuật cao được nữa, nhưng khả năng hồi phục rất tốt, tôi và vợ vẫn ngồi tiếp đến qua giờ chiều. Hôm đó chúng tôi nói chuyện thẳng về cái mà 8 năm qua chưa nói: kế hoạch tài chính dài hạn cho bố mẹ hai bên.
Bốn thực hành vợ chồng tôi đã xây trong 8 năm
Tôi không viết bài này để dạy. Tôi viết để ghi lại 4 thứ vợ chồng tôi đã xây từng bước trong 8 năm. Ngày bố nhập viện là lần đầu cả 4 được test thật cùng một lúc.
Bốn cấp độ. Cùng nhìn. Cùng nói. Cùng bàn. Cùng dạy.
1. Cùng nhìn
Một kế hoạch tài chính chung. Liệt kê tất cả: tài sản, nợ, bảo hiểm, các khoản cố định hàng tháng, kế hoạch 5 năm. Cập nhật mỗi vài tháng một lần.
Mật khẩu các tài khoản quan trọng được mã hóa, chia sẻ với vợ qua một công cụ quản lý mật khẩu. Cả hai đều có quyền truy cập. Trong tài chính nhà này không có cái gì là "bí mật của anh hay của em".
8 năm là số thời gian. Cái thật sự đáng giá là cảm giác sáng bố ngã: vợ tôi không phải hỏi tôi 5 câu. Cô ấy đã biết câu trả lời 4 trong 5.
2. Cùng nói
Trong bài Family 4.0, tôi đã viết về "bất đối xứng kiến thức tài chính" giữa vợ chồng. Lúc đó tôi viết về nó như một quan sát. Bây giờ tôi viết về nó như một việc đã sửa.
Mỗi tuần tôi và vợ giải thích cho nhau một vài khái niệm. Tôi giải thích DCA Bitcoin, lạm phát thật so với lạm phát công bố, tính thanh khoản của các tài sản... Đổi lại, vợ dạy tôi đọc tỷ lệ bột nước trong bánh mì sourdough, hiểu vì sao men tự nhiên cần thời gian.
Hai bài học rất khác. Cả hai đều dạy cùng một thứ: học cùng nhau. Tôi gọi đó là “kết nối có chủ đích”
3. Cùng bàn
Cuộc họp tài chính của vợ chồng tôi hay diễn ra trong giờ cà phê sáng và trong bữa ăn.
Sáng 8h, sau khi hai con đã đến trường . Cà phê tự pha. 30 phút. Không điện thoại. Đó là khoảng thời gian đẹp nhất của ngày, và cũng là chỗ chúng tôi quyết những thứ lớn.
Sau tuần biến cố của bố, trong giờ cà phê đó, vợ chồng tôi chốt khoản hỗ trợ bố mẹ hàng tháng. Tiền thuốc. Tiền vé máy bay thăm. Quỹ dự phòng phòng tái phát. Khoản cố định, có quy tắc, hai đứa cùng đồng ý.
(Đây là điều tôi muốn nói với bạn nào đã đọc bài 2 của series. Coffee time sáng không chỉ là chỗ kết nối cảm xúc. Khi đội đã đủ vững, coffee time cũng là chỗ ra quyết định.)
4. Cùng dạy
Con gái lớn của tôi 16 tuổi. Con đã có tài khoản ngân hàng riêng từ năm 15. Tự quản chi tiêu hàng tháng. Đầu năm nay, vợ chồng tôi bắt đầu mời con tham gia vào một số quyết định tài chính gia đình mức vừa, ví dụ chọn gói bảo hiểm sức khỏe gia đình, hay quyết định có nên đổi xe không.
Con là thành viên tập sự của đội.
Đầu năm nay tôi viết xong cuốn Dear Con Gái, 16 bức thư cho con gái 16 tuổi. Dành tặng cho con nhân dịp sinh nhật 16. Một vài trong đó là những bức thư về tiền, tôi viết cho cháu một câu mà bây giờ đọc lại thấy đúng cả với chính mình:
"Con không cần tiết kiệm tiền. Con cần tích lũy năng lượng. Năng lượng sức khỏe. Năng lượng kỹ năng. Năng lượng mối quan hệ. Năng lượng là danh mục đầu tư. Tiền là biểu hiện bên ngoài của năng lượng bên trong. Năng lượng đầy, tiền sẽ đến. Năng lượng cạn, tiền có cũng tiêu hết."
Ngày con tôi 18 tuổi, ccon sẽ được mời ngồi vào bàn họp tài chính gia đình như một người lớn thật sự.
Hệ thống xương sống: 4 tài khoản chảy tràn
Bốn cấp độ "cùng nhìn, cùng nói, cùng bàn, cùng dạy" là cách vợ chồng tôi làm tài chính chung. Cái khung cụ thể bên dưới đây, suốt 8 năm qua, là một hệ thống tôi gọi là "4 tài khoản chảy tràn".
Cụ thể là 4 tài khoản ở 4 ngân hàng khác nhau. Mỗi tháng, tiền vào sẽ "chảy tràn" qua 4 tài khoản theo thứ tự ưu tiên, lấp đầy cái này rồi mới sang cái sau.
Tài khoản 1: "Sống còn"
Tiền bắt buộc phải chi hàng tháng: ăn uống, xăng xe, điện nước, thuê nhà nếu chưa có nhà. Nếu biết quản lý chi tiêu tốt, mức 25 triệu/tháng là đủ sống ổn ở thành phố lớn cho một gia đình nhỏ. Người độc thân thì thấp hơn. Đây là mức sàn. Càng giữ sàn này thấp, càng có dư cho 3 tài khoản còn lại.
Tài khoản 2: "Quỹ khẩn cấp"
Phòng cho thất nghiệp, ốm bệnh, hoặc một tin nhắn lúc 11 giờ sáng. Tôi gọi đây là "tài khoản một chiều": đã vào thì tuyệt đối không ra trừ khi khẩn cấp thật.
Mục tiêu tràn đầy: đủ sống 6 tháng (nếu sàn 25 triệu thì cần 150 triệu) hoặc 12 tháng (300 triệu). Cá nhân tôi chọn 12 tháng. Nếu bạn đã qua thời Covid thì còn nhớ rất nhiều người mất việc cả năm.
Tài khoản 3: "Quỹ ăn chơi"
Tiền cho những cái "có thì tốt, không có cũng được": sinh nhật, sách, khóa học, tiệc tùng. Tài khoản này nghe có vẻ phụ. Với freelancer và người làm tự do như tôi, đây là tài khoản quan trọng hơn người ta tưởng.
Làm việc ở nhà, mối quan hệ và nhu cầu xã hội tự nhiên ít đi. Nhưng nhu cầu phát triển công việc lại tăng: một khóa học viết, học AI, một cái máy ảnh để làm vlog, một cuốn sách mới. Nếu biết cách, "quỹ ăn chơi" biến thành "vốn đầu tư vào bản thân".
Tài khoản 4: "Quỹ đầu tư"
Trích định kỳ mỗi tháng để tiền đẻ ra tiền: chứng khoán, chứng chỉ quỹ, Bitcoin, vàng. Mục tiêu là không bị "già trước khi giàu".
Nếu không đầu tư sớm, đến lúc về già không có thu nhập, con cái sẽ phải gánh. Và lúc đó chính chúng ta tạo ra thế hệ bánh mì kẹp tiếp theo cho con mình.
8 năm dùng phương pháp này, tôi thấy nó không thần kỳ. Chỉ là một cấu trúc giúp vợ chồng tôi luôn biết "tháng này tiền đang ở đâu, mục đích gì, ai có quyền chi". Cấu trúc đó đã giúp tôi vào buổi sáng bố ngã, tôi đã trả lời được câu hỏi đầu tiên của vợ trong 3 giây.
Cái chúng tôi thêm vào sau khi bố ngã
Hệ thống 4 tài khoản 8 năm phục vụ tốt cho gia đình nhỏ. Biến cố hôm đó đã phơi ra một lỗ hổng: chưa có dòng cho thế hệ trên.
Tuần sau biến cố, vợ chồng tôi đã thêm:
Đây là phần mở rộng. Phải có biến cố mới làm. Nếu không có biến cố trước, có lẽ tôi đã trì hoãn thêm 5 năm.
Tin nhắn của bạn
Bố tôi đã hồi phục. Bác sĩ điều trị cho biết tỷ lệ tái phát trong năm đầu là 10 đến 20%. Cao hơn tôi muốn nghe rất nhiều :((
Vợ chồng tôi đang sống ở miền Nam. Bố mẹ tôi thì ở miền Bắc. Cách 1700 cây số. 1700 cây số đó là cố định. Mức độ chuẩn bị của vợ chồng tôi cho lần sau là thứ có thể thay đổi.
Tin nhắn 11 giờ 13 sáng hôm đó là cảnh báo còn nguyên.
Tôi tin bất cứ ai cũng sẽ có một tin nhắn, một cuộc gọi của riêng bạn đang chờ. Có thể là cha mẹ. Có thể là vợ chồng. Có thể là chính bạn, đột ngột một sáng nào đó. Khi nó đến, đội của bạn đã tập luyện đủ chưa.
Bạn đang đợi tin nhắn đó để bắt đầu cuộc trò chuyện này. Hay bạn sẽ bắt đầu tối nay, trong giờ cà phê hay bữa ăn, với người ngồi cạnh bạn. Người sẽ đi với bạn đến cuối cuộc đời (người ta hay gọi là bạn đời)
Bài cuối của series, tôi sẽ viết về trụ thứ tư của Family 4.0: Antifragile (khả năng kháng thương).
Vì sao Family 4.0 không tránh bão. Family 4.0 chuẩn bị để đội của mình mạnh lên sau bão.